Tema 6

Tasarımcının Rolü ve Tasarım Süreçleri Üzerinden Otorite, Katılım ve Özdüşünümsellik

Yekta Bakırlıoğlu, Limerick Üniversitesi, Tasarım Okulu, İrlanda

Erman Örsan Yetiş, Ankara Üniversitesi, Toplumsal Cinsiyet ve Kadın Çalışmaları Bölümü

Senem Turhan, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Endüstri Ürünleri Tasarımı Bölümü

Dünya hakkındaki modernist bakış açısı dahilinde tasarımın ve tasarımcının yetkinliği kendi öngörü kapasitesini geliştirmesi ve bu kapasite doğrultusunda elde edilecek kontrol ve denetleme üstünlüğünün imkanlarıyla tarif edilebilir. Entellektüellerin sahip olduğu yasa koyucu nitelikteki bu rol, görüş ayrılıklarını hükme bağlayan ve bunlara belli bir yön tayin eden otoriter bir tarza işaret eder. Yetki ve sorumluluk çerçevesinin önceden çizildiği bu rol, farklı bilme pratiklerini ve yerel ve parçalı deneyimleri ya görmezden gelir ya da geçersiz kılar. Bu modernist yasa koyucu niteliğin karşısına, yerel ve parçalı bilgi ve pratikleri tercüme ya da yorum imkanlarını geliştiren ve bağımsız katılımcılar arasında iletişimi sağlamaya çalışan post-modernist bakış açısındaki entellüktüelin yorumcu rolü getirilebilir. Yorumcu roldeki entelektüelin, otoriter konumun dağılması, zayıflaması gibi kaçınılmaz sonuçlar karşısında kendi rolü üzerinde, değişen sorumlulukları ve yetkinlikleri dahilinde, sürekli bir düşünme faaliyeti içerisinde olması gerekir.

Kültürün inşasında aktif bir rol içerisindeki yaratıcı entelektüel olarak tasarımcının rolü de, son yıllarda öne çıkmaya başlayan katılımcı tasarım [participatory design] veya beraber-tasarım [co-design] gibi yaklaşımlarla benzer bir konumu sorgulamaya, ve tasarımcının bilgi ve yetkinliğinin kapsamı, sınırları ve otoritesini irdelemeye başlamıştır. Aynı şekilde, tasarım sürecinin çıktıları da kişiselleştirme, kendin-yap [do-it-yourself], açık kaynaklı tasarım gibi yaklaşımlarla dönüşüme ve yorumlamaya açık bir hale gelmiştir. Yukarıdaki değerlendirmeler doğrultusunda, tasarımın bugünkü anlamı, tasarımcının kendi deneyim ve konumlanışı üzerinden anlamlandırdığı ve şekillendirdiği rolü, ve bu rolün tasarım süreçleri üzerindeki etkileri sorgulanabilir. Bu oturumda tasarımcıları, tasarım araştırmacılarını ve eğitmenlerini, aşağıdaki sorular ışığında kendi pratikleri ve deneyimlerini özdüşünümsel bir yaklaşımla sorgulamaya çağırıyoruz.

Bugün tasarımcının rolü üzerine düşünüldüğünde öngörü ve denetim arasında nasıl bir ilişki vardır? Denetim ve otorite iddiasında olmaksızın, tasarımcı için öngörü ne anlama gelir? Bu iddialardan bağımsız olarak tasarımcı için gelecek hala öngörülebilir olabilir mi ya da olmalı mı?

Tasarımcının yerel bilgi, deneyim ve bakış açılarına eklemlenme, bunlar arasında iletişimi sağlamak üzerinden üstlenebileceği yetki ve sorumluluklar neler olabilir?

Epistemolojik açıklık, yöntemsel çeşitlilik ve kendi konumu üzerinde düşünmeyi gerektirecek özdüşünümsel bir yaklaşım tasarım için nasıl imkanlar barındırır?

Tasarımcının farklılaşan rolleri düşünüldüğünde, tasarımla ilişkili olarak yaratıcılık ne anlama gelir? Yaratıcı bir çıktı olarak tasarım nasıl tarif edilebilir?

Kaynakça

Bauman, Z. (2018). Yasa Koyucular ile Yorumcular: Modernite, Postmodernite ve Entelektüeller Üzerine. (Çev. K. Atakay). İstanbul: Metis. (Orjinal yayın tarihi, 1988).

Sennett, R. (2014). Otorite. (Çev. K. Durand). İstanbul: Ayrıntı. (Orjinal yayın tarihi, 1980). 

Sennett, R. (2009). Zanaatkâr. (Çev. M. Pekdemir). İstanbul: Ayrıntı. (Orjinal yayın tarihi, 2008).

Foucault, M. (2016). Entellektüelin Siyasi İşlevi.(Çev. I. Ergüden, O. Akınhay ve F. Keskin). İstanbul: Ayrıntı. (Orjinal yayın tarihi, 1994). 

Miessen, M. (2013). Katılım Kabusu. (Çev. B. Doğan). İstanbul: Metis. (Orjinal yayın tarihi, 2010). 

Manzini, E. (2015). Design, When Everybody Designs: An Introduction to Design for Social Innovation. Cambridge, MA: MIT Press.